Tworzenie odkładów to jedna z najważniejszych i najbardziej wszechstronnych technik w arsenale każdego pszczelarza. Pozwala powiększyć pasiekę, zapobiec rójce, wymienić stare matki i ograniczyć rozmnażanie roztoczy Varroa – a wszystko to bez dużych nakładów finansowych i przy minimalnym ryzyku dla rodzin macierzystych.​

Odkład to nic innego jak młoda, celowo stworzona rodzina pszczela, wyodrębniona z jednej lub kilku rodzin produkcyjnych. Właściwe przeprowadzenie tego zabiegu decyduje o tym, czy nowa rodzina rozwinie się w silną produkcyjną pszczelnią – czy zamrze już w pierwszym sezonie.​

Czym jest odkład pszczeli i po co się go tworzy?

Odkład pszczeli to młoda społeczność owadów, powstała przez odebranie z rodziny produkcyjnej co najmniej jednej lub kilku ramek z czerwiem oraz ramki z zapasami pokarmu i przeniesieniu ich wraz z obsiadającymi pszczołami do nowego ula.​

Odkłady tworzy się z kilku powodów jednocześnie. Po pierwsze – powiększenie liczby rodzin w pasiece bez konieczności zakupu nowych rojów. Po drugie – zapobieganie nastrojowi rojowemu przez odebranie nadwyżki pszczół i czerwiu z silnych rodzin. Po trzecie – wymiana starych matek przy jednoczesnym utrzymaniu ciągłości produkcji.​

Odkłady są też doskonałym narzędziem ograniczania roztoczy Varroa – w nowej, małej rodzinie cykl leczenia jest prostszy, a przerwa w czerwieniu podczas formowania odkładu naturalnie zmniejsza populację pasożyta.​

Kiedy tworzyć odkłady – optymalny termin

Termin tworzenia odkładów ma ogromne znaczenie dla ich powodzenia. Zasadniczo odkłady zakłada się od połowy maja do połowy czerwca – gdy rodziny osiągną pełnię sił wiosennych, minie ryzyko późnych przymrozków, a do zimy pozostaje jeszcze wystarczająco dużo czasu, by nowa rodzina zdążyła się rozwinąć i zgromadzić zapasy.​

Zbyt wczesne zakładanie odkładów – przed połową maja – naraża nowe rodziny na wychłodzenie, brak pożytku i trudności z odbudową sił. Odkłady zakładane zbyt późno, po połowie lipca, z kolei mogą nie zdążyć odpowiednio okrzepnąć przed zimą i zazimują zbyt słabo.​

Idealny moment to chwila, gdy rodzina macierzysta obsiadła 8-9 ramek i posiada co najmniej 7 plastrów czerwiu. Wówczas odebranie 2-3 ramek z czerwiem nie uszczupli jej zbytnio, a odkład startuje z solidną bazą pszczół i czerwiu.​

Rodzaje odkładów – indywidualny i składany

W praktyce pasiecznej wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje odkładów. Odkład indywidualny tworzony jest wyłącznie z jednej rodziny macierzystej – przesuwamy do niego kilka ramek z czerwiem i pszczołami z jednego ula. Jest to metoda szybsza i prostsza organizacyjnie, jednak bardziej osłabia rodzinę macierzystą.​

Odkład składany powstaje przez zebranie po jednej lub dwie ramki z kilku różnych rodzin w jednym ulu. Metoda ta jest bezpieczniejsza dla macierzaków – każda rodzina traci mniej i szybciej odbudowuje siły – a odkład od razu dysponuje dużą liczbą pszczół i zróżnicowaną pulą genetyczną.​

W pasiekach produkcyjnych nastawionych na szybkie powiększanie liczby rodzin preferuje się odkłady składane, gdyż pozwalają założyć więcej nowych rodzin przy minimalnym uszczupleniu produkcyjnych macierzaków. W mniejszych pasiekach hobbystycznych wystarczy metoda indywidualna.​

Jak tworzyć odkład krok po kroku

Etap 1 – Przygotowanie nowego ula

Zanim jeszcze sięgniemy po dłuto pasieczne, musimy przygotować ul dla przyszłego odkładu. Ul powinien być czysty, wydezynfekowany i stabilnie ustawiony w miejscu docelowym. Kluczowe jest szczelne zamknięcie wylotka – jeśli odkład zakładamy na tym samym pasieczysku, gdzie stoją macierzaki, pszczoły bez zamkniętego wylotka wrócą do swoich rodzin.​

Do nowego ula wkładamy ramki z węzą lub czystym suszem, które będą wypełniały przestrzeń między plastrami z czerwiem a ściankami. Upewniamy się, że mamy pod ręką: klips do chwytania matki, dłuto pasieczne, odymiacz i klatkę do izolacji matki – na wypadek konieczności izolacji.​

Ul odkładowy ustawiamy w odległości co najmniej kilku metrów od macierzaków lub obracamy jego wylot w innym kierunku – by pszczoły nie „odpływały” masowo z powrotem do znanych gniazd zaraz po osadzeniu.​

Etap 2 – Wybór i przeniesienie ramek z czerwiem

Z rodziny macierzystej przenosimy do nowego ula 3-4 ramki z czerwiem krytym (zasklepionym), obsiadanym przez pszczoły – bez strzepywania pszczół. Im więcej czerwiu na wygryzieniu, tym lepiej – nowa rodzina szybciej wzmocni się wygryzającymi się robotnicami.​

Kluczowe jest sprawdzenie, czy na przenoszonych ramkach nie znajduje się matka. Przenosimy plastry ostrożnie, jedna po drugiej, kontrolując wzrokiem – jeśli znajdziemy matkę, odkładamy ramkę do macierzaka i bierzemy inną.​

Pszczoły na przenoszonych ramkach nie są omiatane – przenosimy je razem z całym obsiadającym je tłumem. To bardzo ważne: właśnie te pszczoły siedzące na czerwiu będą pierwszymi karmicielkami odkładu.​

Etap 3 – Zapasy pokarmu

Po przeniesieniu ramek z czerwiem dodajemy do odkładu 2 ramki z miodem i pierzgą. Umieszczamy je na skrajnych pozycjach – z lewej i z prawej strony ramek z czerwiem. Dzięki temu w centrum gniazda odkładu od razu jest ciepło i jest zapewniony dostęp do pokarmu.​

Brak zapasów w odkładzie to jeden z najpoważniejszych błędów początkujących pszczelarzy. Nowa rodzina bez pokarmu w pierwszych dniach traci energię na jego poszukiwanie, zamiast skupić się na opiece nad czerwiem i adaptacji do nowych warunków.​

W razie potrzeby odkład można od razu podkarmić syropem cukrowym (1:1 woda do cukru), co stymuluje budowę plastrów i wzmacnia rodzinę w pierwszych tygodniach po założeniu.​

Etap 4 – Poddanie matki lub matecznika

To etap, który w największym stopniu decyduje o powodzeniu odkładu. Pszczelarz ma do wyboru trzy opcje, różniące się czasem oczekiwania i skutecznością: poddanie matecznika, poddanie matki nieunasiennionej lub poddanie matki unasiennionej.​

Matecznik to najtańsza opcja, lecz dająca najgorsze wyniki – czas oczekiwania na podjęcie czerwienia wynosi 4-5 tygodni (wylot matki + lot godowy + start czerwienia). W tym czasie odkład jest słaby i podatny na problemy, a matecznik może z różnych powodów nie wykluć się prawidłowo.​

Matka unasienniona z hodowli to najlepsza i najbardziej polecana opcja – nowa matka zaczyna czerwić w ciągu kilku dni, odkład dynamicznie się rozwija i nie traci cennych tygodni sezonu. Koszt unasiennionej matki z dobrej hodowli zwraca się z nawiązką w postaci szybszego i lepszego rozwoju nowej rodziny.​

Odkład na starej matce – wymiana matki przez macierzak

Szczególnie wartościową techniką jest tworzenie odkładu ze starą matką – przenosimy do nowego ula matkę macierzaka razem z kilkoma ramkami czerwiu i pszczołami, a macierzak pozostaje bez matki, lecz z czerwiem i buduje własne mateczniki ratunkowe lub poddajemy mu nową, selekcjonowaną matkę z hodowli.​

Metoda ta realizuje dwa cele jednocześnie: wymianę starej matki w rodzinie produkcyjnej i założenie nowego odkładu z konkretnym osobnikiem. Stara matka przez resztę sezonu czerwi w odkładzie, który zbiera się do zimy, a macierzak dostaje świeżą krew w postaci młodej, wydajnej matki.​

Warunkiem powodzenia tej metody jest pewna identyfikacja matki podczas przeglądu i przeniesienie jej na ramce, której pszczoły znają i akceptują – inaczej ryzykujemy zabiciem matki przez pszczoły w pierwszych godzinach po przeniesieniu do nowego ula.​

Pielęgnacja odkładu w pierwszych tygodniach

W ciągu pierwszych 3-5 dni po założeniu odkładu nie otwieramy ula – pszczoły potrzebują czasu na aklimatyzację i przyjęcie matki lub wychowanie nowej z matecznika. Zbyt wczesny przegląd może zakończyć się zabieniem matki lub porzuceniem odkładu.​

Po tygodniu sprawdzamy, czy matka jest przyjęta i czy w ulu widać nowe jaja lub małe larwy. Jeśli odkład dostał matecznik – sprawdzamy, czy komórka jest nienaruszona i czy wygryźć powinna się w przewidywanym terminie.​

W miarę wzrostu odkładu regularnie poszerzamy gniazdo – po jednej lub dwie ramki węzy w środek plastrów, by pszczoły budowały świeże plastry. Zbyt ciasne gniazdo zahamuje czerwienie matki i dynamikę przyrostu populacji, co zagrozi prawidłowemu zazimowaniu.​

Zazimowanie odkładów – jak bezpiecznie przejść przez zimę

Odkłady zakładane w maju i czerwcu mają szansę na dobre zazimowanie, jeśli w ciągu sezonu zdążą rozwinąć wystarczającą populację i zgromadzić odpowiednie zapasy. Minimalny standard to 5-6 ramek obsadzenia w sierpniu i 8-10 kg miodu na zimę.​

Słabsze odkłady można łączyć ze sobą przed zimą, tworząc z dwóch słabych rodzin jedną silną. Łączenie przeprowadzamy metodą gazety – odkłady umieszczone jeden nad drugim, przedzielone arkuszem gazety, łączą się stopniowo w ciągu 2-3 dni.​

Jesienią, po ostatnim przeglądzie, gniazdo odkładu zacieśniamy do liczby ramek odpowiadającej sile rodziny i zapewniamy właściwą wentylację ula na zimę. Zbyt duże gniazdo w stosunku do liczby pszczół sprawi, że zimowy kłąb nie będzie w stanie ogrzać całej przestrzeni.​

Błędy przy tworzeniu odkładów

Najczęstszym błędem jest przeniesienie matki do odkładu przez nieuwagę – zostawiamy macierzak bez matki i bez możliwości wychowania nowej, jeśli nie ma odpowiednio młodego czerwiu. Dlatego zawsze dokładnie przeglądamy ramki przed ich przeniesieniem.​

Kolejnym błędem jest otwieranie odkładu zbyt wcześnie – w pierwszych dniach odkład jest bardzo wrażliwy. Zbyt wczesny przegląd, szczególnie przy słabej pogodzie, może doprowadzić do wychłodzenia czerwiu i ucieczki matki lub jej zabicia przez rozbiczone pszczoły.​

Wreszcie, wielu pszczelarzy zapomina o podkarmieniu nowego odkładu – szczególnie gdy jest zakładany poza głównym pożytkiem. Odkład bez dostarczanego pokarmu z trudem odbudowuje siły, matka ogranicza czerwienie i cały wysiłek organizacyjny idzie na marne.​

Odkłady a Varroa – podwójna korzyść

Tworzenie odkładów daje unikalną możliwość naturalnego ograniczenia populacji roztoczy Varroa. Odkład założony bez krytego czerwiu lub z bardzo małą jego ilością można potraktować kwasem szczawiowym, który w warunkach braku zasklepionego czerwiu działa ze skutecznością nawet 95-99%.​

Jest to szczególnie wartościowe latem, gdy w macierzakach leczenie jest utrudnione przez obecność dużej ilości zasklepionego czerwiu, w którym Varroa ukrywa się przed środkiem leczniczym. Odkład jako jednostka lecznicza daje szansę na skuteczną redukcję pasożyta w najdogodniejszym momencie biologicznym.​

Po leczeniu i połączeniu lub samodzielnym dalszym rozwoju odkładu cała operacja może przynieść długoterminowy efekt w postaci zdrowszych, silniejszych i bardziej produkcyjnych rodzin w następnym sezonie – co jest jednym z najlepszych argumentów za regularnym tworzeniem odkładów w każdej pasiece.​

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Ile ramek potrzeba do założenia dobrego odkładu?

Minimum to 2-3 ramki z czerwiem krytym i 1-2 ramki z pokarmem – razem 4-5 ramek. Optymalnie, przy tworzeniu odkładu z jednej silnej rodziny, przenosimy 3-4 ramki z czerwiem obsadzone pszczołami. Im więcej czerwiu na wygryzieniu, tym szybciej odkład wzmocni się nowym pokoleniem.​

Czy odkłady mogą zebrać miód towarowy już w pierwszym sezonie?

Tak, ale tylko silne odkłady założone wcześnie – przed lub w połowie maja, z unasiennioną matką z hodowli. Takie odkłady przy dobrej pogodzie i obfitości pożytku mogą zebrać niewielką ilość miodu już pod koniec sezonu. Jednak w pierwszym roku priorytetem powinna być budowa siły rodziny i zapasów na zimę, a nie zbiory miodu towarowego.​

Jak długo czekać na pierwsze jaja po poddaniu matecznika?

Przy poddaniu matecznika: matka wygryza się po 16 dniach od złożenia jaja (jeśli bierzemy matecznik z aktywnego ula, czas od poddania jest krótszy). Po wygryzieniu potrzeba jeszcze 5-7 dni na loty godowe i 3-5 dni zanim matka zacznie czerwić. Łącznie od poddania matecznika do pierwszych jaj może minąć 2-4 tygodnie.​

Czy odkład można założyć w trakcie głównego pożytku?

Tak, jednak jest to moment wymagający szczególnej uwagi. W trakcie intensywnego pożytku pszczoły przeniesione do odkładu mogą silnie „ciągnąć” z powrotem do macierzaka. Dlatego ważne jest odpowiednie oddalenie ula odkładowego i zamknięcie wylotka na pierwsze 24-48 godzin po założeniu odkładu.​

Jak postąpić, gdy odkład nie przyjął matki?

Jeśli po tygodniu od poddania matki nie widzimy jaj ani małych larw, a w ulu słyszymy charakterystyczne „ciche buczenie” lub pszczoły wykazują nerwowość, matka mogła zostać zabita. Należy sprawdzić ul, usunąć ewentualne mateczniki ratunkowe i poddać nową matkę – tym razem w klateczce, na kilka dni, by pszczoły zdążyły ją zaakceptować przez kratkę.​

Czy każda rodzina macierzysta może dostarczyć ramki do odkładu?

Nie – do tworzenia odkładów kwalifikują się wyłącznie silne, zdrowe rodziny z co najmniej 8-9 obsadzonymi ramkami i 7 plasternami czerwiu. Słabe rodziny, rodziny z objawami chorób czerwiu (np. zgnilec) lub ze starą, mało intensywnie czerwiącą matką nie powinny dostarczać materiału do odkładów.