Pestycydy to jeden z największych wrogów pszczół we współczesnym świecie. Środki ochrony roślin stosowane powszechnie w rolnictwie, ogrodnictwie i gospodarstwach domowych dziesiątkują populacje zapylaczy w sposób zarówno dramatycznie widoczny, jak i podstępnie ukryty – działając na układ nerwowy, zdolności rozrodcze i nawigacyjne tych owadów.

Jak pestycydy trafiają do organizmów pszczół?

Pszczoły stykają się z pestycydami na kilka różnych sposobów. Najczęściej dochodzi do bezpośredniego kontaktu podczas zbioru nektaru i pyłku z opryskanych roślin – substancje czynne wnikają przez oskórek owada lub są połykane wraz z pokarmem.​

Niebezpiecznym, choć mniej oczywistym źródłem skażenia są zaprawy nasienne – ziarna zbóż i rzepaku są powlekane środkami owadobójczymi, które następnie wnikają do tkanek rosnącej rośliny, przenikają do nektaru i pyłku. Pszczoła zbierająca pozornie „bezpieczny” pyłek z kwitnącego rzepaku może pobierać dawki pestycydów wielokrotnie przekraczające poziom bezpieczny.​

Dodatkowym wektorem skażenia jest woda. Pszczoły zbierają wodę z kałuż, rowów melioracyjnych i mokrych powierzchni gleby – wszystkich tych miejsc, gdzie spływy powierzchniowe z opryskanych pól kumulują pozostałości środków ochrony roślin. Nawet rośliny ozdobne sprzedawane w sklepach ogrodniczych bywają traktowane nikotynoidami, niewidocznie zatruwając pszczoły, które je odwiedzają.​

Neonikotynoidy – pestycyd numer jeden wrogiem pszczół

Żadna inna klasa środków ochrony roślin nie wyrządziła pszczołom tyle szkód co neonikotynoidy. To syntetyczne insektycydy wzorowane na nikotynie, które działają na nikotynowe receptory acetylocholinowe w układzie nerwowym owadów, powodując niekontrolowane pobudzenie nerwów, paraliż i śmierć.​

Do najważniejszych substancji czynnych z grupy neonikotynoidów należą imidaklopryd, tiametoksam, klotianidyna, acetamipryd i tiaklopryd. Trzy pierwsze zostały w 2018 roku zakazane do stosowania na polach uprawnych w Unii Europejskiej ze względu na udowodnione szkodliwe działanie na pszczoły – jednak ich stosowanie w szklarniach oraz w formie zapraw nasiennych wciąż budzi kontrowersje.​

Najnowsze badania z Queen Mary University przeprowadzone w 2025 roku wykazały, że neonikotynoidy wywierają niszczący wpływ na każdą tkankę ciała trzmieli – mózg, nogi i cewki malpighiego (pełniące funkcję nerek) są jednakowo uszkodzone, co wyjaśnia, dlaczego zatruci insektycydami owady cierpią jednocześnie na upośledzenie funkcji ruchowych, zmniejszone możliwości uczenia się i zniszczony układ odpornościowy.​

Pszczoły zataczają się jak pijane – uszkodzenia mózgu

Jednym z najbardziej niepokojących odkryć ostatnich lat jest bezpośredni wpływ pestycydów na strukturę mózgu pszczół. Badania opublikowane w prestiżowym czasopiśmie Frontiers in Insect Science przez dr Rachel H. Parkinson z Uniwersytetu Oksfordzkiego wykazały, że pszczoły miodne po kontakcie z sulfoksaflorem i imidakloprydem nie są w stanie poruszać się po prostej linii ani prawidłowo reagować na bodźce wzrokowe.​

Analizy histopatologiczne ujawniły, że w płatach wzrokowych mózgów zatrutych pszczół znajdowało się znacznie więcej martwych komórek nerwowych niż u osobników kontrolnych. Pestycydy deregulowały też ekspresję genów odpowiedzialnych za oczyszczanie układu nerwowego z toksyn – co oznacza, że organizm pszczoły traci zdolność do naturalnej detoksykacji.​

Dezorientacja przestrzenna jest dla pszczoły wyrokiem śmierci – owad, który nie potrafi prawidłowo nawigować, nie jest w stanie wrócić do ula. Każda pszczoła, która nie wraca z lotu pożytkowego, to kolejna robotnica, której zabraknie w kolonii do opieki nad czerwiem, wentylacji gniazda i zbierania pożytku.​

Subletalne działanie pestycydów – niewidzialny zabójca

Szczególnie niebezpieczna jest tak zwana subletalna toksyczność pestycydów – dawki, które nie zabijają pszczoły natychmiast, lecz stopniowo niszczą jej funkcje życiowe i reprodukcyjne. Przez długi czas badania skupiały się wyłącznie na bezpośredniej śmiertelności, ignorując te trudniejsze do uchwycenia skutki.​

Badania opublikowane przez naukowców z University of California, Riverside wykazały, że kontakt pszczół samotniczych z nikotynoidami nawet w najmniejszych zalecanych dawkach prowadzi do 90-procentowego spadku reprodukcji – zarówno przy niskim, jak i wysokim nawodnieniu roślin. To wynik wstrząsający, bo oznacza, że „bezpieczne” według etykiety dawki są w praktyce katastrofalne dla populacji.​

Równie alarmujące są dane dotyczące kumulacji pestycydów w organizmach pszczół. Badacze z tygodnika Przegląd udokumentowali, że jednorazowa ekspozycja larwy na imidaklopryd zmniejsza jej późniejsze potomstwo o 20%, ekspozycja w dorosłości – o 30%, a dwie ekspozycje łącznie powodują aż 44-procentowy spadek potomstwa. Kumulacja toksyn przez całe życie owada ma zatem dramatycznie narastające skutki populacyjne.​

Fungicydy i herbicydy – niedoceniane zagrożenia

W dyskusji o pestycydach i pszczołach uwaga skupia się zazwyczaj na insektycydach. Tymczasem poważnym zagrożeniem są też fungicydy (środki grzybobójcze) i herbicydy (środki chwastobójcze), które przez długi czas były uważane za stosunkowo bezpieczne dla owadów.​

Fungicydy stosowane powszechnie na rzepaku, owocach i warzywach mogą synergistycznie wzmacniać toksyczność insektycydów – pszczoła narażona jednocześnie na fungicyd i insektycyd umiera znacznie szybciej, niż wynikałoby z sumy dawek każdego z tych związków osobno. Zjawisko to, znane jako synergizm toksyczny, sprawia, że oceny bezpieczeństwa pojedynczych substancji są dalece niewystarczające w warunkach rzeczywistych, gdzie rośliny są traktowane wieloma preparatami jednocześnie.​

Herbicydy działają na pszczoły inaczej – nie zabijają ich bezpośrednio, lecz niszczą rośliny chwastowe będące cennym źródłem pożytku. Pole po zabiegu herbicydowym staje się dla pszczół biologiczną pustynią – nawet jeśli sama uprawiana roślina kwitnie, znika całe spektrum dzikich roślin towarzyszących, które stanowiły ważne uzupełnienie bazy pokarmowej.

Skażenie wosku i miodu w ulach

Problem pestycydów nie kończy się na polu – przedostają się one do wnętrza uli, skażając wosk pszczeli, miód i pierzgę. Wosk, jako substancja lipofilna, szczególnie chętnie wchłania i kumuluje pestycydy, które następnie przez wiele sezonów uwalniają się stopniowo do środowiska ula.​

Badania laboratoryjne wykazały obecność pozostałości neonikotynoidów, pyretroidów i fungicydów w próbkach wosku pobranych z ulów na całym świecie – nawet z pasiek prowadzonych metodami ekologicznymi, co świadczy o wszechobecnym skażeniu środowiska. Larwy pszczele rozwijające się w skażonych plastrach otrzymują dawkę pestycydów już od pierwszych dni życia, co wpływa na ich dalszy rozwój neurologiczny i immunologiczny.​

Skażony miód to problem nie tylko dla pszczół, ale też dla konsumentów. Choć dozwolone poziomy pozostałości w żywności są regulowane przepisami UE, coraz więcej badań wskazuje, że nawet minimalne stężenia neonikotynoidów mogą mieć skutki biologiczne dla larw pszczół.

Jak zaprawy nasienne trafiają do środowiska?

Zaprawy nasienne to jeden z najbardziej kontrowersyjnych i słabo regulowanych sposób stosowania neonikotynoidów. Ziarna zaprawione insektycydami sieją się siewnikami pneumatycznymi, które podczas siewu emitują obłoki pyłu zawierającego drobiny insektycydu – osiadają one na kwitnących roślinach w otoczeniu, wnikają do gleby i wód gruntowych.​

Substancje czynne z zapraw utrzymują się w glebie przez wiele lat – imidaklopryd może pozostawać aktywny przez 2-4 lata, a klotianidyna nawet ponad 5 lat. Przez cały ten czas wnikają do roślin rosnących na zaprawionych glebach, trafiają do ich nektaru i pyłku, skażając kolejne pokolenia pszczół odwiedzających pozornie nieproblematyczne kwiaty.​

W Unii Europejskiej polowe stosowanie trzech głównych neonikotynoidów (imidaklopryd, tiametoksam, klotianidyna) zostało zakazane decyzją z 2018 roku. Jednak derogacje awaryjne – tymczasowe zezwolenia na stosowanie zakazanych substancji w wyjątkowych okolicznościach – są regularnie przyznawane w kilku krajach UE, co podważa skuteczność zakazu i jest przedmiotem ostrego sporu między organizacjami ekologicznymi a lobbystami przemysłu agrochemicznego.

Wpływ na dzikie zapylacze i trzmiele

Badania dotyczące wpływu pestycydów na pszczoły miodne to zaledwie wierzchołek góry lodowej. Dzikie pszczoły samotnicze i trzmiele są narażone w znacznie większym stopniu – nie mają dużej kolonii, która mogłaby zrekompensować straty osobników, nie produkują zapasów umożliwiających przetrwanie poza sezonem i żyją w bezpośrednim kontakcie z glebą, gdzie pestycydy się kumulują.​

Murarka ogrodowa narażona na imidaklopryd w stadium larwalnym produkowała w badaniach nawet o 20-44% mniej potomstwa niż osobniki bez ekspozycji. Ponieważ każda murarka samotnie zakłada gniazdo i składa kilkanaście jaj w sezonie, taki spadek reprodukcji przekłada się bezpośrednio na liczebność populacji w kolejnym pokoleniu.​

Trzmiele są szczególnie wrażliwe na neonikotynoidy ze względu na swój metabolizm – wolniej detoksykują te związki niż pszczoła miodna. Badania z Science wykazały, że królowe trzmieli wystawione na działanie tiametoksamu gorzej zakładały nowe kolonie wiosną i wytwarzały o 85% mniej matek niż kolonie kontrolne – co w praktyce oznacza drastyczny spadek liczebności populacji w ciągu kilku pokoleń.​

Przepisy prawne i zakazy – postęp czy iluzja?

Unia Europejska jest jednym z liderów w ograniczaniu stosowania pestycydów szkodliwych dla pszczół. Poza zakazem polowego stosowania trzech neonikotynoidów z 2018 roku, strategia Farm to Fork zakłada 50-procentową redukcję stosowania pestycydów do 2030 roku oraz ograniczenie stosowania preparatów wysokiego ryzyka o 50%.​

W Polsce obowiązuje ustawa o środkach ochrony roślin oraz rozporządzenia wykonawcze nakładające obowiązek informowania pszczelarzy o planowanych zabiegach w pobliżu pasiek. W praktyce jednak system powiadamiania działa bardzo niedoskonale – pszczelarze często dowiadują się o opryskach po fakcie, gdy straty w ulach są już nieodwracalne.​

Problem polega na tym, że zakazane substancje są zastępowane przez nowe insektycydy – takie jak sulfoksaflor czy flupyradifuron – które formalnie nie należą do grupy neonikotynoidów, ale działają na te same receptory nikotynowe w układzie nerwowym owadów i są równie szkodliwe. Tempo regulacji prawnych jest chronologicznie daleko w tyle za tempem wprowadzania nowych substancji chemicznych na rynek.​

Alternatywy dla pestycydów w ochronie roślin

Rezygnacja z pestycydów nie oznacza rezygnacji z ochrony upraw – istnieje wiele skutecznych i bezpiecznych dla pszczół alternatyw. Integrowana ochrona roślin (IPM – Integrated Pest Management) to podejście łączące metody biologiczne, agrotechniczne i chemiczne, traktując pestycydy jako ostateczność stosowaną dopiero po przekroczeniu progów szkodliwości.​

Do najskuteczniejszych biologicznych metod ochrony należą: stosowanie owadów pożytecznych (biedronek, zlatek, złotooków i parazytoidów jako wrogów naturalnych szkodników), preparaty mikrobiologiczne na bazie Bacillus thuringiensis, feromony dezorientujące szkodniki oraz fizyczne bariery (siatki, pułapki lepowe, olejki eteryczne repelujące owady).​

Fundamentalną metodą zapobiegawczą jest też właściwy płodozmian, siew mieszanek zbożowych zwiększających bioróżnorodność pola, utrzymywanie zadarnień śródpolnych z drapieżnymi owadami i pająkami oraz tworzenie siedlisk dla naturalnych wrogów szkodników – np. budek lęgowych dla ptaków owadożernych. Każde z tych działań zmniejsza presję szkodników w sposób trwały, bez konieczności sięgania po chemię.

FAQ

Czy miód ze skażonych obszarów jest bezpieczny do spożycia przez ludzi?

Unijne przepisy określają maksymalne limity pozostałości (MRL) dla pestycydów w miodzie. W praktyce kontrole pokazują, że większość miodów mieści się w tych normach, jednak naukowcy przestrzegają, że łączne działanie wielu substancji (tzw. efekt koktajlowy) może być szkodliwe nawet przy stężeniach poniżej indywidualnych dopuszczalnych norm. Miód od lokalnych pszczelarzy stosujących metody ekologiczne jest statystycznie bezpieczniejszy niż przemysłowy.

Skąd wiem, że rośliny w sklepie ogrodniczym nie są traktowane nikotynoidami?

Niestety, standardowe oznakowanie roślin ozdobnych w sklepach nie informuje o stosowaniu pestycydów podczas produkcji. Najlepszym rozwiązaniem jest zakup roślin od certyfikowanych producentów ekologicznych lub pytanie wprost dostawcy. Dobrą praktyką jest też odczekanie jednego pełnego sezonu po zakupie rośliny przed jej wystawieniem na zewnątrz – substancje aktywne stopniowo się rozkładają.

Czy pestycydy stosowane w ogrodzie domowym też szkodzą pszczołom?

Tak – środki owadobójcze dostępne bez ograniczeń w marketach budowlanych i sklepach ogrodniczych, szczególnie preparaty na mszyce i inne szkodniki, często zawierają pyretroidy lub neonikotynoidy. Opryskanie kwitnących roślin nawet „domowym” środkiem może spowodować masowe śnięcie pszczół w okolicy. Zawsze czytaj skład i nigdy nie opryskuj roślin w trakcie kwitnienia.

Jak długo pestycydy utrzymują się w glebie i czy wpływają na pszczoły gniazdujące w ziemi?

Czas rozkładu pestycydów w glebie jest bardzo zróżnicowany – od kilku tygodni dla pyretroidów do kilku lat dla neonikotynoidów (imidaklopryd: 2-4 lata, klotianidyna: powyżej 5 lat). Pszczoły ziemne gniazdujące w glebie są narażone przez cały ten okres – zarówno przez bezpośredni kontakt ze skażonym podłożem, jak i przez roślinność wyrastającą ze skażonej gleby.​

Czy pszczoła miodna jest bardziej odporna na pestycydy niż dzikie gatunki?

W pewnym sensie tak – duża kolonia może kompensować straty poszczególnych robotnic i dysponuje zasobami umożliwiającymi odbudowę populacji. Jednak w obliczu silnego zatrucia żadna kolonia nie przetrwa. Dzikie pszczoły samotnicze są biologicznie bardziej wrażliwe, bo każda utracona samica to bezpośredni ubytek reprodukcyjny bez możliwości uzupełnienia.