Kiedy mówimy „pszczoła”, większość z nas myśli o jednym konkretnym owadzie – żółto-czarnym, żyjącym w ulu i produkującym miód. Tymczasem na świecie istnieje ponad 20 000 gatunków pszczół, z których zaledwie garstka produkuje miód w ilościach interesujących człowieka, a zdecydowana większość prowadzi samotny tryb życia. Rozróżnienie pszczoły miodnej od innych gatunków pszczół, os, trzmieli czy murarek to wiedza przydatna każdemu – pszczelarzowi, ogrodnikowi i miłośnikowi przyrody.

Rodzina pszczołowatych – o czym mówimy

Pszczoły należą do nadrodziny Apoidea z rzędu błonkoskrzydłych (Hymenoptera), w obrębie której wyróżniamy kilka rodzin. Pszczołowate (Apidae) – najbardziej znana rodzina – obejmuje zarówno pszczoły miodne (Apis), jak i trzmiele (Bombus), trzmielce i lepiarki. Obok nich w Polsce żyją przedstawiciele rodzin miesierkowatych (Megachilidae), smuklikowatych (Halictidae), ziemiówkowatych (Andrenidae) i innych.

W Polsce stwierdzono dotychczas prawie 500 gatunków dzikich pszczół skupionych w sześciu rodzinach. Ogromna większość z nich prowadzi życie samotnicze – nie tworzy rodzin, nie produkuje miodu w ilościach dostępnych człowiekowi i gniazduję w ziemi, suchych łodygach, szczelinach drewna lub muszlach ślimaków. Ich rola dla ekosystemów jest jednak nieoceniona – jako zapylacze często przewyższają skutecznością samą pszczołę miodną.

Rodzaj Apis, do którego należy pszczoła miodna, obejmuje tylko 9 gatunków żyjących na świecie. Spośród nich jedynie Apis mellifera (pszczoła zachodnia miodna) i Apis cerana (pszczoła wschodnia miodna) są hodowane przez człowieka na szeroką skalę.

Apis mellifera – charakterystyka gatunku

Pszczoła miodna zachodnia (Apis mellifera) to gatunek, od którego pochodzi niemal cały miód dostępny w sprzedaży na świecie. Robotnice mierzą od 13 do 15 mm, matka jest wyraźnie większa – 18-20 mm, a trutnie – 14-16 mm i bardziej krępe. Ciało robotnicy pokrywa brunatno-żółte lub ciemnoszare owłosienie, którego barwa i intensywność różni się między podgatunkami.

Pszczoła miodna jest owadem ściśle społecznym (eusocjalnym) – żyje wyłącznie w rodzinach liczących od kilku do nawet 80 000 osobników, zorganizowanych wokół jednej matki. Rodzina buduje gniazdo z wosku – skomplikowany układ sześciobocznych plastrów służących do składowania miodu, pyłku i wychowu czerwia. To właśnie ta zdolność do gromadzenia dużych zapasów żywności odróżnia pszczołę miodną od większości innych gatunków.

Gatunek zasiedla dziś wszystkie zamieszkałe kontynenty – od Arktyki po obszary tropikalne – dzięki celowemu wprowadzeniu przez człowieka na przestrzeni wieków. Naturalny zasięg Apis mellifera obejmował Europę, Afrykę i zachodnią Azję – dziś ta granica jest historyczną ciekawostką, bo pszczoła ta opanowała niemal cały świat.

Inne hodowlane gatunki rodzaju Apis

Genus Apis obejmuje kilka gatunków spokrewnionych z pszczołą miodną, z których część ma znaczenie gospodarcze lub naukowe.

Apis cerana – pszczoła wschodnia (azjatycka miodna) – jest hodowana tradycyjnie w Azji przez tysiące lat. Jest mniejsza od A. mellifera, tworzy mniej liczne rodziny i produkuje zdecydowanie mniej miodu. Ma jednak jedną zasadniczą przewagę – jest naturalnie odporna na roztocze Varroa destructor, które dla pszczoły zachodniej stanowi śmiertelne zagrożenie. Właśnie dlatego badacze od lat analizują mechanizmy jej odporności w nadziei na przeniesienie tych cech do A. mellifera.

Apis dorsata – pszczoła olbrzymia – buduje otwarte plastry zawieszane na gałęziach drzew, skalnych skarpach lub budynkach w tropikalnej Azji. Osiąga długość do 20 mm, jest wyjątkowo agresywna podczas obrony gniazda i nie nadaje się do hodowli w tradycyjnych ulach. Miód zbierany przez tubylców z gniazd A. dorsata metodami wspinaczkowymi to jeden z najbardziej egzotycznych produktów pszczelarskich na świecie.

Apis florea – pszczoła karłowata – jest najmniejszym gatunkiem rodzaju Apis, zamieszkującym Bliski Wschód i południe Azji. Buduje jednoplastrowe gniazda na gałęziach i produkuje niewielkie ilości miodu – kilkaset gramów rocznie. Nie ma znaczenia produkcyjnego dla pszczelarstwa przemysłowego, lecz jest ważnym zapylaczem w swoim naturalnym środowisku.

Trzmiele – społeczne, ale inne

Trzmiele (Bombus) należą do tej samej rodziny Apidae, co pszczoła miodna, lecz różnią się od niej pod wieloma zasadniczymi względami. W Polsce żyje ok. 30 gatunków trzmieli – do najczęściej spotykanych należą trzmiel ziemny (Bombus terrestris), trzmiel ogrodowy (Bombus hortorum) i trzmiel kołnierzykowy (Bombus magnus).

Trzmiele tworzą roczne kolonie – każda rodzina ginie jesienią, a jedynie zapłodnione samice-królowe zimują i na wiosnę zakładają nowe gniazda. Kolonie trzmieli są znacznie mniejsze niż rodziny pszczoły miodnej – liczą zwykle od kilkudziesięciu do kilkuset osobników. Trzmiele nie produkują miodu w ilościach dostępnych człowiekowi – zgromadzone zapasy nektaru służą wyłącznie do bieżącego żywienia rodziny.

Trzmiele są jednak doskonałymi zapylaczami – szczególnie w niskich temperaturach i pochmurne dni, gdy pszczoła miodna nie lata. Ich zdolność do wibracyjnego zapylania (buzz pollination) – wywoływania wibracji ciała przy pyłkonośniku kwiatu – pozwala im efektywnie zapylać pomidory, paprykę, borówkę i wiele innych upraw, z którymi pszczoła miodna sobie nie radzi. To właśnie dlatego hodowla trzmieli w tunelach foliowych stała się standardem w nowoczesnym sadownictwie pod osłonami.

Murarka ogrodowa – samotnica, która zachwyca

Murarka ogrodowa (Osmia rufa) to jedna z najbardziej popularnych i najcenniejszych dzikich pszczół w Polsce. Należy do rodziny miesierkowatych (Megachilidae) i jest pszczołą samotniczą – każda samica samodzielnie buduje gniazdo, zbiera zapasy i składa jaja.

Murarka gniazduje w otworach drewna, pustych łodygach i szczelinach – chętnie zasiedla hotele dla owadów wystawiane w ogrodach. Latuje wczesną wiosną – od marca do maja – czyli dokładnie wtedy, gdy kwitną drzewa owocowe, których pszczoła miodna jeszcze nie zapyla efektywnie ze względu na niskie temperatury. Jedna murarka odwiedza średnio 1200 kwiatów dziennie, co w przeliczeniu na efektywność zapylania stawia ją ponad pszczołę miodną w warunkach sadów.

Murarka ogrodowa jest praktycznie nieagresywna – nie broni gniazda i nie żądli nawet gdy jest brana w dłonie. To wyjątkowa cecha, która sprawia, że hodowla murarek jest dostępna dla każdego – w tym dla osób uczulonych na jad pszczoły miodnej. Sprzedaż kokonów murarek do celów zapylania sadów to dziś rozwijający się rynek w całej Europie.

Miesierki – mistrzyni tapicerki liściastej

Miesierka różówka (Megachile centuncularis) to kolejna znana polska pszczoła samotnica z rodziny miesierkowatych. Rozpoznać ją można po pomarańczowym spodzie odwłoka – tu przenosi pyłek, a nie w koszyczkach na nogach jak pszczoła miodna.

Miesierka słynie z niezwykłej techniki budowania gniazda – wycina precyzyjne owalny kawałki liści (najchętniej róży, glicynii lub malin), z których buduje komórki gniazdowe w wydrążonych łodygach lub szczelinach drewna. Każda komórka zawiera zapas pyłku i jeden jajeczek. Samica nie ma kontaktu z potomstwem – larwy rozwijają się samodzielnie.

Miesierka odgrywa ważną rolę jako zapylacz roślin ogrodowych i łąkowych. Spotyka się ją od maja do września w ogrodach, sadach i na łąkach. Podobnie jak murarka, jest praktycznie bezpieczna dla człowieka – żądli jedynie w bezpośrednim zagrożeniu życia.

Lepiarki i ziemiówki – pszczoły ziemi

Lepiarki (Halictus, Lasioglossum) z rodziny smuklikowatych (Halictidae) to jedne z najliczniejszych pszczół w Polsce – wiele gatunków tworzy małe, prymitywne kolonie na pograniczu między życiem samotniczym a społecznym. Gniazdują w ziemi, kopiąc krótkie tunele, i są bardzo powszechne na łąkach, w ogrodach i wzdłuż miedz.

Ziemiówki (Andrena) z rodziny ziemiówkowatych (Andrenidae) to z kolei ważne wiosenne zapylacze, masowo latające w marcu i kwietniu, gdy kwitną wierzby i drzewa owocowe. Gniazdują kolonialnie w ziemi, choć każda samica prowadzi osobne gniazdo. W polskim ogrodzie można natknąć się na ich masowe stanowiska – kilkadziesiąt nor w promieniu jednego metra kwadratowego.

Koczownice (Nomada) to z kolei pszczoły kleptoparazytyczne – nie budują własnych gniazd, lecz podrzucają jaja do gniazd innych gatunków (głównie ziemiówek), których larwy następnie wyjadają zapasy właściciela. Nie są złymi owadami – pełnią rolę regulatora populacji w ekosystemie.

Pszczoła miodna a dzikie pszczoły – kto lepiej zapyla

Powszechne przekonanie, że pszczoła miodna jest „najważniejszym zapylaczem” wymaga poważnej rewizji. Najnowsze badania wskazują, że dzikie pszczoły samotnice są lokalnie często skuteczniejszymi zapylaczami niż Apis mellifera, szczególnie w warunkach sadów, ogrodów warzywnych i upraw borówki.

Pszczoła miodna ma jedną fundamentalną wadę jako zapylacz – jest generalistą. Zbiera nektar z setek gatunków roślin, co obniża efektywność zapylania konkretnych upraw. Murarka ogrodowa i trzmiele – jako specjaliści w danym typie kwiatu lub specyficznym mechanizmie zapylania – osiągają zdecydowanie wyższe wskaźniki skuteczności dla wybranych roślin. Badania z USA wykazały, że murarka wypadła lepiej niż trzmiel w zapylaniu borówki, a dane z Polski potwierdzają podobne tendencje.

Pszczoła miodna ma jednak przewagę skali – silna rodzina może liczyć do 80 000 osobników latających jednocześnie, a pojedyncza murarka to tylko jedna pszczoła. W warunkach wielohektarowych upraw przemysłowych pszczoła miodna nie ma konkurencji – żadna dzika populacja nie jest w stanie zapewnić odpowiedniej gęstości zapylania na dużych obszarach.

Jak odróżnić pszczołę miodną od podobnych owadów

Pszczoła miodna jest często mylona z kilkoma innymi owadami – i nie dotyczy to tylko laików:

• Osa (Vespula, Polistes) – smuklejsza, żółto-czarne pasy, bez widocznego owłosienia, przewężenie między tułowiem a odwłokiem; żywi się mięsem i słodkimi substancjami; agresywna w pobliżu gniazda
• Szerszeń (Vespa crabro) – znacznie większy (do 35 mm), brązowo-żółty; mimo agresywnego wyglądu żądli rzadziej niż osa; gatunek objęty ochroną w Polsce
• Trzmiel – wyraźnie większy od pszczoły miodnej, krępy, intensywnie owłosiony; lata z charakterystycznym głośnym bzyczeniem; brak przewężenia odwłoka
• Murarka i miesierka – mniejsze od pszczoły miodnej, mniej owłosione; latają samotnie; nie tworzą rojów ani dużych skupisk
• Bzyg (Syrphidae) – mucha imitująca pszczołę ubarwieniem; dwie skrzydła zamiast czterech, krótkie czułki, zawis w powietrzu bez ruchu – pszczoła nie potrafi zawisać w miejscu

Kluczem do szybkiego rozpoznania jest owłosienie – pszczoła miodna jest gęsto i równomiernie owłosiona na całym ciele, co służy do przenoszenia pyłku. Osy i szerszenie są praktycznie nagie i lśniące.

Zagrożenia i ochrona różnorodności gatunkowej

Przez ostatnie dekady Europa straciła znaczną część swoich dzikich zapylaczy. Szacuje się, że w zachodniej Europie liczebność wielu gatunków dzikich pszczół spadła o 30-80% w ciągu ostatnich 30 lat. Przyczyny są złożone: zanik siedlisk gniazdowania, monokulturowe uprawy, pestycydy i fragmentacja krajobrazu rolniczego.

Pszczoła miodna nie jest dziką pszczołą w potocznym sensie – jej liczebność jest regulowana przez człowieka i zależy od liczby pasiek. Dzikie populacje A. mellifera żyjące w naturalnych dziuplach istnieją, lecz są nieliczne i zagrożone. Paradoksalnie, zbyt duże zagęszczenie pasiek pszczelarskich w jednym miejscu może negatywnie wpływać na dzikie pszczoły samotnice – przez konkurencję o pokarm.

Ochrona dzikich pszczół wymaga przede wszystkim zachowania siedlisk gniazdowania – starych drzew z dziuplami, miedz i skarp ziemnych, łąk z różnorodną roślinnością. Wystawianie hoteli dla owadów, sadzenie roślin miododajnych i ograniczenie stosowania pestycydów to działania, które każdy właściciel ogrodu może podjąć już dziś.

FAQ – Najczęstsze pytania

Ile gatunków pszczół żyje w Polsce?

W Polsce stwierdzono dotychczas prawie 500 gatunków dzikich pszczół należących do sześciu rodzin. Zdecydowana większość z nich to pszczoły samotnicze – gniazdujące samodzielnie, nieprodukcyjne miodowo, lecz niezwykle cenne jako zapylacze. Do tej liczby dochodzi hodowana pszczoła miodna (Apis mellifera) z jej kilkoma rasami.

Czy trzmiel może użądlić?

Tak – trzmiel potrafi żądlić i w odróżnieniu od pszczoły miodnej może to robić wielokrotnie, ponieważ jego żądło nie jest zadziorzone i nie pozostaje w skórze. Trzmiele są jednak wyjątkowo spokojnymi owadami – żądlą tylko w bezpośrednim zagrożeniu lub gdy są schwytane. Przy normalnym kontakcie w ogrodzie praktycznie nie stanowią zagrożenia.

Dlaczego murarka jest lepsza od pszczoły miodnej do zapylania borówki?

Pszczoła miodna ma trudność z dostaniem się do głębokiego, dzwonkowatego kwiatu borówki i z efektywnym zapylaniem przez wibrację. Murarka ogrodowa – dzięki mniejszym rozmiarom, wczesnemu sezonowi lotów i skutecznemu pobieraniu pyłku – osiąga wyższe wskaźniki zawiązywania owoców. Ponadto murarka lata aktywnie nawet przy temperaturach 8-10°C, gdy pszczoła miodna jeszcze siedzi w ulu.

Czy pszczoła wschodnia (Apis cerana) jest odporna na warrozę?

Tak – Apis cerana wyewoluowała razem z roztoczem Varroa destructor i wykształciła skuteczne mechanizmy obronne, m.in. zachowanie higieniczne wykrywania zainfekowanych komórek i naturalny limit rozmnażania roztoczy w jej komórkach. Pszczoła zachodnia (A. mellifera) nie miała kontaktu z Varroa przez tysiące lat i nie zdążyła wykształcić tych mechanizmów – stąd potrzeba systematycznego leczenia pasiek.

Co to jest hotel dla owadów i jakie gatunki w nim gniazdują?

Hotel dla owadów to sztuczna konstrukcja wypełniona rurkami z trzciny, wierconym drewnem i innymi materiałami imitującymi naturalne miejsca gniazdowania. Chętnie zasiedlają go murarki ogrodowe, miesierki, lepiarki, a czasem też trzmiele i samotne osy. Skuteczny hotel powinien być wystawiony na południe lub południowy wschód, na wysokości ok. 1 m nad ziemią i zaopatrzony w rośliny miododajne w pobliżu.

Czy dzikie pszczoły można hodować jak pszczoły miodne?

W ograniczonym zakresie – tak. Murarkę ogrodową i niektóre gatunki trzmieli można hodować półintensywnie, dostarczając im miejsca gniazdowania i zimując kokony lub kolonie w kontrolowanych warunkach. Nie tworzą one jednak uli, nie produkują miodu w ilościach opłacalnych produkcyjnie i nie są „hodowane” w sensie biologicznym – człowiek jedynie ułatwia im gniazdowanie i reguluje zagęszczenie populacji.