Pszczoła Buckfast to jedna z niewielu ras, której możemy przypisać konkretnego twórcę, konkretne miejsce powstania i precyzyjnie datowany początek. Jest to historia człowieka poświęconego jednej pasji przez ponad osiem dekad życia, historia klasztornej pasieki, która zmieniła oblicze pszczelarstwa na całym świecie. Od angielskiego opactwa na skraju dartmoorskich wrzosowisk po laboratoria genetyczne w Belgii, Holandii i Finlandii – Buckfast wciąż się doskonali.

Dzieciństwo Karla Kehrle – mnich z powołania

Karl Kehrle urodził się 3 sierpnia 1898 roku w miejscowości Mittelbiberach w Górnej Szwabii, na południu Niemiec. Jako jedenastoletni chłopiec, ze względu na poważne problemy zdrowotne, został wysłany przez matkę do Anglii – do benedyktyńskiego Opactwa Buckfast w hrabstwie Devon. Klasztor, choć geograficznie oddalony od kontynentów i wielkich miast, był miejscem niezwykłym – działał nieprzerwanie, a mnisi prowadzili tam intensywną produkcję rolną i pasieczną.

Młody Karl szybko związał się z klasztornym życiem i już w 1915 roku, jako siedemnastolatek, został przydzielony do pracy przy pszczołach pod opieką Brata Kolumba. Nikt wówczas nie przypuszczał, że ten wątły chłopiec z Niemiec stanie się największą legendą w historii hodowli pszczół. Zaledwie rok później Karl stanął w obliczu pierwszej wielkiej próby.

Epidemia akarapidozy – katalizator historii

W 1913 roku na Wyspie Wight u wybrzeży Anglii zidentyfikowano nową, nieznaną wcześniej chorobę pszczół. Wywołujący ją pasożyt – roztocz tchawkowy (Acarapis woodi) – atakował tchawki owadów, uniemożliwiając oddychanie i prowadząc do masowej śmiertelności rodzin pszczelich. Choroba ta, zwana od miejsca odkrycia „chorobą Wyspy Wight” (Isle of Wight disease), błyskawicznie rozprzestrzeniła się na całą Anglię.

W 1916 roku epidemia dotarła do Opactwa Buckfast, zabijając 30 z 46 rodzin pszczelich utrzymywanych w klasztorze. Ocalały jedynie te rodziny, które zawierały domieszką krwi pszczoły włoskiej (Apis mellifera ligustica), sprowadzonej przez Brata Kolumba z Włoch kilka lat wcześniej. Brat Adam – bo takie imię zakonne przyjął Karl – dostrzegł w tym zjawisku kluczową obserwację: krzyżowanie ras daje odporność, której nie posiadały pszczoły czystej angielskiej rasy.

To odkrycie całkowicie zmieniło kierunek myślenia młodego pszczelarza. Zamiast odbudowywać pasiekę przy pomocy czystych ras, postanowił świadomie krzyżować pszczoły z różnych części Europy i świata, szukając kombinacji genów dającej optimum cech użytkowych. Tak narodziła się idea, której realizacja zajęła mu ponad siedemdziesiąt lat.

Pierwsze krzyżowania i narodziny rasy

W 1917 roku Brat Adam stworzył pierwszą linię pszczoły Buckfast – krzyżówkę angielskiej pszczoły czarnej (Apis mellifera mellifera) z pszczołą włoską (Apis mellifera ligustica). Wyniki przeszły wszelkie oczekiwania: rodziny były wyjątkowo produktywne, spokojne i odporne na pasożyty. W 1919 roku, gdy Brat Kolumb przeszedł na emeryturę, Karl Kehrle oficjalnie przejął kierownictwo nad całą pasieką klasztorną.

Jako pełnoprawny pszczelarz opactwa, Brat Adam dysponował teraz pełną swobodą eksperymentowania. Jego podejście do hodowli było głęboko naukowe – prowadził szczegółowe notatki, porównywał linie, selekcjonował matki według precyzyjnych kryteriów. Tylko 20% wylęgłych matek dopuszczał do dalszej hodowli; połowę z nich eliminował po pierwszym nalocie młodych pszczół, a ostateczna selekcja następowała dopiero po zimowaniu i teście miodności.

Wymagał od swoich pszczół spełnienia kilku kluczowych kryteriów jednocześnie: wysokiej miodności, łagodności, niskiej rojliwości, dobrego zimowania i odporności na choroby. Wiedział, że osiągnięcie tego wszystkiego w jednej linii wymaga materiału genetycznego z różnych zakątków świata. Ruszył więc w drogę.

Wielkie wyprawy hodowlane – poszukiwanie idealnych genów

Od lat pięćdziesiątych XX wieku Brat Adam rozpoczął serię wypraw naukowych, które przeszły do historii pszczelarstwa. Podróżował po całej Europie, Bliskim Wschodzie i Afryce Północnej, szukając lokalnych ras pszczół o wyjątkowych właściwościach. Każda wyprawa przynosiła nowy materiał hodowlany, który był następnie włączany do programu krzyżowania w Buckfast.

W 1959 roku Brat Adam odwiedził Półwysep Iberyjski (Hiszpanię i Portugalię), gdzie zainteresowała go rasa A. m. cecropia, wykazująca niezwykłą łagodność i niską rojliwość. Pszczoły z tej linii zostały w tym samym roku włączone do głównej linii hodowlanej Buckfast. W kolejnych dekadach zakres poszukiwań rozszerzył się na Anatolię, Grecję, Maroko, Egipt, Libię i Tanzania – wszędzie tam, gdzie lokalne pszczoły wykazywały pożądane cechy adaptacyjne.

Jedna z najbardziej znanych wypraw miała miejsce w 1987 roku na zboczach Kilimandżaro, gdy niemal dziewięćdziesięcioletni Brat Adam wciąż aktywnie poszukiwał nowych genów. Jego zapał i konsekwencja były fenomenem samym w sobie. Pszczoła Buckfast jest w istocie syntetyczną rasą złożoną z 7 lub więcej podgatunków Apis mellifera – m.in. włoskiej, angielskiej, francuskiej, greckiej, anatolijskiej i afrykańskiej.

Metodologia hodowlana Brata Adama

Brat Adam nie tylko zbierał materiał genetyczny – opracował własną, precyzyjną metodologię hodowlaną, która do dziś stanowi wzorzec dla wielu hodowców na świecie. Jego selekcja opierała się na ścisłej obserwacji rodzin w naturalnych warunkach przez co najmniej dwa sezony przed dopuszczeniem matki do hodowli. Kluczowe cechy oceniał w ściśle określonej kolejności: odporność na choroby, temperament, zimowanie, a dopiero na końcu wydajność miodową.

Wszystkie rodziny w pasiece klasztornej były co roku wymieniane, z wyjątkiem matek hodowlanych. Każda nowa matka była testowana w co najmniej trzech pasiekach satelitarnych rozmieszczonych w różnych lokalizacjach, co eliminowało wpływ lokalnych warunków na wynik oceny. Równomierna dystrybucja matek córek z każdej matki hodowlanej do różnych pasiek gwarantowała obiektywność porównań.

Brat Adam zdecydowanie preferował jasnobrązowe ubarwienie pszczół, twierdząc na podstawie obserwacji, że pszczoły zbyt jasne są bardziej podatne na roztocza tchawkowego. Ten empiryczny wniosek wyprzedził o dekady naukowe badania nad genetyczną odpornością na choroby. Metodologia opactwa była w swoich czasach absolutnie rewolucyjna i do dziś cytowana w literaturze naukowej.

Śmierć twórcy i dziedzictwo Brata Adama

1 września 1996 roku Brat Adam zmarł w Opactwie Buckfast w Devon, w wieku 98 lat. Do ostatnich lat życia aktywnie uczestniczył w pracach pasieki i udzielał wskazówek hodowlanym następcom z całej Europy. Był nie tylko pszczelarzem – był autorytetem moralnym, którego wiedzy i zaangażowania nie da się zmierzyć żadnym wskaźnikiem.

Po jego śmierci pszczoła Buckfast nie stała się muzealnym eksponatem – wręcz przeciwnie, jej popularność eksplodowała. National Geographic opisał go jako jedną z najrzadszych figur w świecie pszczelarstwa: prawdziwą celebrytę apikultury, który stworzył „superpsczo łę” podziwianą na całym świecie. Do lat 70. XX wieku Buckfasty trafiały już do pasiek na całym globie.

Dziedzictwem Brata Adama jest nie tylko rasa, ale też filozofia hodowlana – cierpliwa, oparta na obserwacji, szanująca biologię owadów. Rodowody pszczół Buckfast prowadził i archiwizował przez lata Jean-Marie Van Dyck z Uniwersytetu Namur w Belgii, a w 2023 roku Fundacja Brata Adama stworzyła cyfrową kopię całej bazy rodowodowej zabezpieczając historię prac hodowlanych.

Europejskie organizacje hodowlane po 1996 roku

Śmierć twórcy rasy uruchomiła nową erę – erę zorganizowanej, wielonarodowej hodowli. W Europie zaczęły powstawać stowarzyszenia hodowców Buckfast prowadzące własne księgi hodowlane i rejestry matek. Europejska Federacja Pszczelarzy Buckfast w 2023 roku uruchomiła własne bazy rodowodowe, stanowiące alternatywę dla archiwum Van Dycka.

Jednym z kluczowych instrumentów kontroli jakości stała się lista „Züchterliste” – europejski rejestr hodowców dysponujących certyfikowanym materiałem hodowlanym wpisanym do Ksiąg Hodowlanych. Pierwsi polscy hodowcy trafili na tę listę w 2013 roku, otwierając nowy rozdział w historii Buckfasta nad Wisłą. Polskie pasieki hodowlane nawiązały kontakty z wiodącymi hodowcami ze Skandynawii, Niemiec i Belgii.

W wielu krajach powstają izolowane stacje unasienniania – miejsca, gdzie trutnie Buckfasta mogą łączyć się z matkami bez ryzyka przypadkowego krzyżowania z innymi rasami. To warunek konieczny do utrzymania genetycznej czystości i cech użytkowych linii hodowlanych. Bez tych stacji nie byłby możliwy dalszy postęp hodowlany.

Projekt VSH – Buckfast odporny na warrozę

Prawdziwym wyzwaniem XXI wieku dla całego pszczelarstwa stało się roztocze Varroa destructor, introdukowane do europejskich pasiek w latach 70. XX wieku. Paradoksalnie historia zatoczyła koło – tak jak epidemia akarapidozy zmusiła Brata Adama do podjęcia prac hodowlanych, tak inwazja Varroa stała się katalizatorem nowego rozdziału historii Buckfasta.

W 2014 roku holenderska organizacja Arista Bee Research z Boxmeer uruchomiła przełomowy projekt hodowlany. Celem było wprowadzenie do europejskich linii Buckfast cechy VSH (Varroa Sensitive Hygiene – higieniczne zachowanie wobec roztoczy), odkrytej i wyselekcjonowanej przez naukowców USDA w Stanach Zjednoczonych. W 2013 roku sprowadzono nasienie od kolonii VSH z USA i rozpoczęto krzyżowania z pszczelarzami z Belgii, Luksemburga, Niemiec, Francji i Holandii.

Wyniki przekroczyły oczekiwania: udało się wyhodować rodziny całkowicie odporne na warrozę bez żadnego leczenia. Następnym krokiem jest dalsza selekcja w kierunku 100% VSH w całej europejskiej populacji hodowlanej Buckfast. W Finlandii i Szwecji linie Buckfast prowadzone przez hodowców Lundéna i Österlunda są utrzymywane bez leczenia od 2007 roku.

Buckfast w Polsce – od hobbymu do hodowli

W Polsce pszczoła Buckfast przez długi czas była znana jedynie wśród pszczelarzy zawodowych i zapaleńców śledzących zachodnie trendy. Przełom nastąpił w latach 2000., gdy coraz więcej polskich pszczelarzy zaczęło sprowadzać matki z Niemiec, Belgii i Czech. Rosnąca dostępność, wyjątkowy spokój rodzin i wysokie zbiory szybko zdobyły uznanie zarówno hobbystów, jak i towarowych producentów miodu.

Dziś Buckfast jest jedną z dominujących ras w polskich pasiekach towarowych – obok pszczoły karpackiej i kraińskiej. Polscy hodowcy coraz aktywniej uczestniczą w europejskich programach selekcji, a krajowe pasieki hodowlane oferują matki z certyfikowanymi cechami VSH i HYG+. Rosnące zainteresowanie biologicznymi metodami zwalczania warrozy sprawia, że odporny Buckfast jest postrzegany jako rasa przyszłości.

Jednocześnie wśród polskich pszczelarzy trwa dyskusja o utrzymaniu regionalnych ras rodzimych, takich jak pszczoła środkowoeuropejska czy karpacka. Pszczoła Buckfast nie zastępuje lokalnych ras, lecz je uzupełnia – każda z nich ma swoje miejsce w mozaice polskiego pszczelarstwa.

Buckfast dziś – rasa globalna i wciąż żywa

Pszczoła Buckfast jest obecnie jedną z dwóch dominujących ras użytkowych na świecie – obok pszczoły włoskiej. Jej matki sprzedawane są na wszystkich kontynentach, a sieć certyfikowanych hodowców obejmuje kilkanaście krajów europejskich, a także Australię, Nową Zelandię i Stany Zjednoczone. To niezwykłe osiągnięcie jak na rasę stworzoną przez jednego mnicha w małym angielskim klasztorze.

Prace hodowlane trwają bez przerwy. Programy selekcji łączą klasyczne metody obserwacji polowej z nowoczesnymi narzędziami genetyki molekularnej – sekwencjonowaniem genomu, testami SNP i inseminacją z pojedynczym trutnem. Linie VSH i HYG+ stanowią dziś awangardę hodowlaną, a ich certyfikacja jest możliwa dzięki ścisłej współpracy między europejskimi ośrodkami naukowymi a praktykami.

Historia pszczoły Buckfast jest wciąż pisana. To nie jest zamknięty rozdział z muzeum pszczelarstwa, lecz żywy, dynamiczny projekt – projekt, który Brat Adam zainicjował ponad sto lat temu w Devon, a dziś kontynuuje tysiące hodowców na wszystkich szerokościach geograficznych.

FAQ

Dlaczego Buckfast jest nazywana rasą syntetyczną?

W odróżnieniu od ras naturalnych, które wykształciły się w izolacji geograficznej, Buckfast została celowo stworzona przez człowieka poprzez planowe krzyżowanie kilku podgatunków Apis mellifera z różnych części Europy, Bliskiego Wschodu i Afryki. Nie jest to rasa, którą można spotkać w naturze – jej cechy są efektem wielopokoleniowej selekcji prowadzonej w warunkach kontrolowanych.

Czy pszczoła Buckfast była kiedykolwiek oficjalnie uznana za odrębną rasę?

To temat sporny wśród zoologów i hodowców. Buckfast bywa klasyfikowana jako hybryda lub linia hodowlana, a nie rasa w ścisłym sensie taksonomicznym. W praktyce pszczelarskiej i handlowej funkcjonuje jednak jako w pełni samodzielna jednostka z własnymi księgami hodowlanymi i certyfikatami hodowlanymi.

Jak Brat Adam dokumentował swoje prace hodowlane?

Prowadził szczegółowe notatki przez całe życie i opublikował kilka ważnych prac, w tym książkę „Beekeeping at Buckfast Abbey” oraz „In Search of the Best Strains of Bees”, w której opisał swoje wyprawy i metodologię hodowlaną. Jego archiwum zostało częściowo zachowane w cyfrowej bazie rodowodów zarządzanej przez Fundację Brata Adama.

Co stało się z pasieką w Opactwie Buckfast po śmierci Brata Adama?

Pasieka w Opactwie Buckfast istnieje do dziś i kontynuuje swoją działalność. Klasztor jest żywym miejscem kultu i turystyki, a pszczelarstwu klasztornemu poświęcona jest specjalna ekspozycja edukacyjna. Materiał hodowlany z opactwa jest nadal dostępny dla hodowców z całego świata.

Gdzie można nabyć certyfikowane matki Buckfast w Polsce?

W Polsce działa kilku hodowców wpisanych do rejestru Europejskiego Stowarzyszenia Hodowców Pszczoły Buckfast. Certyfikowane matki, w tym inseminowane linie z cechami VSH i HYG+, oferowane są przez pasieki hodowlane z Podkarpacia, Mazowsza i innych regionów. Warto szukać hodowców posiadających numer rejestrowy w europejskich księgach hodowlanych, co gwarantuje udokumentowane rodowody.

Czy w przyszłości możliwe jest wyhodowanie Buckfasta całkowicie odpornego na warrozę?

To realny cel – nie pieśń przyszłości. Projekty VSH prowadzone przez Arista Bee Research i europejskich hodowców już dowiodły, że 100-procentowa odporność VSH jest genetycznie osiągalna w linii Buckfast. Wyzwaniem pozostaje poszerzenie bazy genetycznej tych linii, by zachować wszystkie inne pożądane cechy użytkowe.