Ziołomiód zyskuje coraz większą popularność zarówno wśród konsumentów, jak i pszczelarzy szukających nowych źródeł przychodów z pasieki. Zanim jednak wystawisz pierwsze słoiki na sprzedaż, warto wiedzieć, że ziołomiód funkcjonuje w polskim i unijnym prawie w specyficznej szarej strefie prawnej – nie jest miodem, ale nie jest też zwykłym suplementem diety. W tym artykule znajdziesz kompletny przewodnik po wymaganiach prawnych, sanitarnych i etykietowych dotyczących produkcji i sprzedaży ziołomiodu.

Ziołomiód w świetle polskiego prawa – czy istnieje jego definicja?

Kluczową informacją dla każdego producenta ziołomiodu jest fakt, że w polskim prawie pojęcie „ziołomiód” w ogóle nie istnieje. Nie ma żadnego aktu prawnego szczegółowo regulującego jego produkcję, klasyfikację ani zasady obrotu handlowego.

Wynika to z tego, że ziołomiód nie spełnia ustawowej definicji miodu. Zgodnie z §15 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2014 r. w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów środków spożywczych, oznakowany jako „miód” może być wyłącznie środek spożywczy będący naturalnie słodką substancją produkowaną przez pszczoły Apis mellifera z nektaru roślin lub wydzielin żywych części roślin. Ziołomiód – jako produkt pszczół przetwarzających pożywkę przygotowaną przez człowieka – z definicji nie może nosić nazwy „miód”.

Identyczne stanowisko przyjęto na poziomie unijnym: zgodnie z dyrektywą 2001/110/WE miód to naturalnie słodka substancja produkowana przez pszczoły z nektaru roślin lub innych naturalnych źródeł, zbierana, przetwarzana i pozostawiana do dojrzewania w plastrach. Pożywka ziołowa przygotowana przez człowieka nie jest „naturalnym źródłem” w rozumieniu tej dyrektywy.

Jak należy klasyfikować ziołomiód przy sprzedaży?

Skoro ziołomiód nie jest miodem, pojawia się pytanie: czym właściwie jest z prawnego punktu widzenia? Odpowiedź brzmi: środkiem spożywczym o charakterze produktu pszczelego, do którego stosuje się przepisy ogólne dotyczące bezpieczeństwa żywności i jej etykietowania.

Ministerstwo Rolnictwa potwierdziło to stanowisko wprost: „W ramach prawa nie ustanowiono przepisów szczegółowych dotyczących ziołomiodów, w związku z tym produkt ten należy traktować jak środek spożywczy podlegający przepisom ogólnym”. Oznacza to, że producent ziołomiodu nie ma dziś żadnej branżowej normy, na której mógłby się oprzeć – musi znać i stosować szereg aktów ogólnych.

Podstawowym aktem prawnym jest ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, która wprowadza generalne zasady bezpieczeństwa żywności ciążące na każdym podmiocie wprowadzającym produkt spożywczy na rynek. Ziołomiód traktowany jest jak każdy inny nieprzetworzony lub minimalnie przetworzony środek spożywczy.

Rejestracja pasieki – co jest obowiązkowe?

Przed rozpoczęciem jakiejkolwiek sprzedaży produktów pszczelich, w tym ziołomiodu, pszczelarz zobowiązany jest do rejestracji pasieki. Obowiązek ten wynika z ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt.

Zgłoszenia dokonuje się w Powiatowym Inspektoracie Weterynarii właściwym dla miejsca lokalizacji pasieki. Po wpisaniu do rejestru i nadaniu weterynaryjnego numeru identyfikacyjnego pasieka zostaje objęta nadzorem weterynaryjnym. Warto podkreślić, że dla pasiek nie wydaje się pisemnej decyzji o spełnieniu wymogów weterynaryjnych – wpis do rejestru służy przede wszystkim celom przeciwepizootycznym i monitorowaniu chorób pszczół.

Jeśli pszczelarz planuje sprzedawać ziołomiód w ramach Rolniczego Handlu Detalicznego (RHD), musi additionally złożyć wniosek o wpis do rejestru zakładów RHD w tym samym Powiatowym Inspektoracie Weterynarii – najpóźniej 30 dni przed rozpoczęciem działalności. Sprzedaż detaliczna bez tej rejestracji jest działalnością nielegalną.

Wymagania sanitarne przy produkcji ziołomiodu

Rozporządzenie WE nr 852/2004 – higiena żywności

Producent ziołomiodu zobowiązany jest do przestrzegania rozporządzenia (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie higieny środków spożywczych. Dokument ten określa ogólne wymagania higieniczne dla wszystkich etapów produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności.

Pomieszczenie przeznaczone do rozlewu i pakowania ziołomiodu musi spełniać podstawowe standardy higieniczne: łatwe do czyszczenia i dezynfekcji powierzchnie, oddzielenie stref czystych od brudnych, dostęp do bieżącej ciepłej i zimnej wody oraz właściwa wentylacja. Sprzęt kontaktujący się z produktem musi być wykonany z materiałów dopuszczonych do kontaktu z żywnością i regularnie dezynfekowany.

System HACCP – obowiązkowy dla profesjonalnych producentów

Każdy podmiot prowadzący działalność związaną z produkcją żywności – w tym ziołomiodów – jest zobowiązany do wdrożenia systemu HACCP (ang. Hazard Analysis and Critical Control Points – Analiza Zagrożeń i Krytycznych Punktów Kontroli). System ten wymaga identyfikacji potencjalnych zagrożeń biologicznych, chemicznych i fizycznych na każdym etapie produkcji oraz ustalenia punktów krytycznych ich kontroli.

Dla profesjonalnych pasiek specjalizujących się w ziołomiodach zalecane jest wdrożenie procedur zgodnych z normą ISO 22000, która łączy wymagania HACCP z Dobrymi Praktykami Produkcyjnymi i Higienicznymi. Zioła, rośliny lecznicze, warzywa oraz owoce użyte do pożywki muszą posiadać certyfikaty jakościowe i wyniki badań na zawartość substancji czynnych oraz zanieczyszczeń, w tym pestycydów i metali ciężkich.

Czego bezwzględnie nie wolno stosować

W produkcji ziołomiodów obowiązują te same zakazy co przy produkcji tradycyjnego miodu. Producent nie może stosować żadnych środków chemicznych ani leków do walki z warrozą w trakcie pozyskiwania ziołomiodu. Pasieka powinna znajdować się w terenie czystym ekologicznie, z dala od intensywnie uprawianych pól, autostrad i zakładów przemysłowych.

Etykietowanie ziołomiodu – co musi zawierać opakowanie?

To jeden z najważniejszych i najbardziej rygorystycznych obszarów regulacji. Podstawowym aktem prawnym dotyczącym etykietowania jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności.

Obowiązkowe elementy etykiety ziołomiodu

Zgodnie z przepisami etykieta ziołomiodu musi zawierać następujące informacje:

• Nazwa produktu – „ziołomiód” z dookreśleniem surowca (np. „ziołomiód pokrzywowy”), nigdy samo słowo „miód”
• Wykaz składników – wymienione w kolejności malejącego udziału wagowego (miód, wyciąg z rośliny X, syrop cukrowy itd.)
• Masa netto – podana w gramach lub kilogramach
• Data minimalnej trwałości (np. „Najlepiej spożyć przed: MM/RRRR”) lub data ważności
• Warunki przechowywania – np. „Przechowywać w chłodnym, suchym miejscu, z dala od światła”
• Dane producenta – imię i nazwisko (lub nazwa firmy) oraz adres
• Kraj lub miejsce pochodzenia surowców – obowiązek podania województwa, w którym znajduje się pasieka
• Informacje o alergenach – jeśli w składzie znajdują się substancje z listy 14 alergenów (np. produkty pszczele mogą zawierać śladowe ilości pyłków)
• Wartość odżywcza – obowiązkowa od 2016 roku dla większości środków spożywczych (możliwe zwolnienie dla małych producentów)

Czego absolutnie nie wolno pisać na etykiecie

Ustawa i orzecznictwo są w tej kwestii jednoznaczne: ziołomiód nie może być oznakowany słowem „miód” w żadnej formie sugerującej, że jest to tradycyjny miód pszczeli. Niedozwolone są sformułowania takie jak „miód ziołowy”, „miód z ziołami” czy „miód leczniczy” – wszystkie te nazwy mogą wprowadzać konsumenta w błąd co do charakteru produktu.

Zgodnie z zasadą uczciwego oznakowania zawartą w rozporządzeniu 1169/2011, etykieta nie może przypisywać środkowi spożywczemu właściwości zapobiegania chorobom lub ich leczenia, o ile produkt nie posiada stosownego zezwolenia jako produkt leczniczy. Niedozwolone są więc twierdzenia w stylu „leczy kaszel” czy „likwiduje cukrzycę” – można jedynie pisać o właściwościach wspierających zdrowie, zgodnych z zatwierdzonymi oświadczeniami zdrowotnymi (ang. health claims).

Sprzedaż ziołomiodu – dozwolone kanały dystrybucji

Rolniczy Handel Detaliczny (RHD)

RHD to najpopularniejsza i najbardziej dostępna forma sprzedaży dla pszczelarzy. W jej ramach można sprzedawać ziołomiód:

• Bezpośrednio z pasieki (sprzedaż przy ulu lub w gospodarstwie)
• Na targowiskach i bazarach
• Do sklepów detalicznych i restauracji – pod warunkiem, że sprzedaż odbywa się na terenie województwa, w którym zarejestrowana jest pasieka, lub w województwach sąsiednich

W przypadku RHD obowiązuje limit przychodów ze sprzedaży żywności – aktualnie zwalniający z podatku dochodowego do kwoty 40 000 zł rocznie. Przekroczenie tego progu wiąże się z koniecznością rozliczenia podatku.

Sprzedaż przez internet i wysyłkowa

Sprzedaż ziołomiodu przez internet jest dozwolona, jednak wymaga spełnienia dodatkowych wymagań dotyczących informacji przekazywanych konsumentom przed zakupem – wszystkie obowiązkowe dane z etykiety muszą być widoczne na stronie produktowej przed finalizacją transakcji. Opakowania do wysyłki muszą chronić produkt przed uszkodzeniem i zanieczyszczeniem podczas transportu.

Sprzedaż do sklepów i hurtowni

Producent ziołomiodu chcący dostarczać produkt do sieci handlowych musi zarejestrować działalność gospodarczą i spełnić surowsze wymagania w zakresie kontroli jakości, badań laboratoryjnych i systemu HACCP. W tym przypadku niezbędne jest zazwyczaj uzyskanie opinii lub zezwolenia właściwego Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego (PPIS).

Kontrole i organy nadzoru

Produkcja i sprzedaż ziołomiodu podlega nadzorowi kilku instytucji jednocześnie. Warto znać ich kompetencje, by wiedzieć, kto może pojawić się na kontroli:

• Powiatowy Lekarz Weterynarii (PIW) – nadzoruje paszekę jako zakład weterynaryjny i warunki pozyskiwania produktów pszczelich
• Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny (PPIS/Sanepid) – kontroluje warunki higieniczne produkcji, system HACCP i etykietowanie
• Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS) – sprawdza zgodność oznakowania z przepisami o jakości handlowej, w tym prawidłowość użycia nazwy produktu
• Inspekcja Handlowa – kontroluje punkty sprzedaży detalicznej i zgodność produktu z deklaracjami na etykiecie

Warto regularnie śledzić komunikaty IJHARS, która prowadzi ogólnopolskie kontrole producentów miodów i produktów pszczelich – w ostatniej kontroli nieprawidłowości stwierdzono u 36 z 63 skontrolowanych podmiotów, w tym 13 prowadzących sprzedaż w ramach RHD.

Badania laboratoryjne – czy są obowiązkowe?

Choć prawo nie nakłada na małych producentów RHD obowiązku regularnych badań laboratoryjnych ziołomiodu, ich wykonanie jest wysoce zalecane z kilku powodów. Po pierwsze, badania potwierdzają bezpieczeństwo produktu i chronią producenta prawnie w razie reklamacji lub kontroli.

Zalecane parametry badań dla ziołomiodu to: zawartość wody (powinien wynosić poniżej 20%), aktywność diastazowa, zawartość HMF (hydroksymetylofurfuralu), profile cukrów, zawartość metali ciężkich oraz obecność pozostałości pestycydów w surowcach roślinnych. Pasieki specjalizujące się w produkcji ziołomiodów na większą skalę powinny wykonywać badania każdej partii produktu i archiwizować wyniki.

FAQ

Czy mogę sprzedawać ziołomiód bez rejestracji działalności gospodarczej?

Tak – w ramach Rolniczego Handlu Detalicznego pszczelarz może sprzedawać ziołomiód bez rejestrowania działalności gospodarczej, o ile przychody ze sprzedaży nie przekroczą limitu zwolnienia z podatku (aktualnie 40 000 zł rocznie). Konieczna jest jednak rejestracja pasieki w PIW i zgłoszenie sprzedaży bezpośredniej.

Czy mogę napisać na etykiecie „miód sosnowy” zamiast „ziołomiód sosnowy”?

Nie – jest to niedozwolone i niezgodne z prawem. Użycie słowa „miód” sugeruje konsumentowi, że kupuje tradycyjny miód pszczeli z nektaru, co stanowi wprowadzenie w błąd. Prawidłowa nazwa to „ziołomiód sosnowy” lub „produkt pszczeli z sosny” – bez użycia samego słowa „miód”.

Czy ziołomiód może być zarejestrowany jako suplement diety?

Teoretycznie tak, jednak rejestracja suplementu diety w Głównym Inspektoracie Sanitarnym wiąże się z koniecznością spełnienia odrębnych wymagań dotyczących składu, dawkowania i etykietowania. Dla większości małych pszczelarzy rejestracja jako zwykłego środka spożywczego jest prostszą i tańszą ścieżką.

Co grozi za sprzedaż ziołomiodu bez spełnienia wymogów sanitarnych?

Konsekwencje mogą obejmować: nakazanie wycofania produktu z rynku, nałożenie kary pieniężnej przez organy nadzoru (PIW, Sanepid, IJHARS) oraz w skrajnych przypadkach – odpowiedzialność karną za naruszenie przepisów o bezpieczeństwie żywności na podstawie ustawy z 2006 roku. Nieprawidłowe oznakowanie może też skutkować cofnięciem wpisu do rejestru RHD.

Czy muszę informować klientów o tym, że ziołomiód nie jest miodem?

Tak – obowiązek jasnego poinformowania konsumenta o charakterze produktu wynika wprost z rozporządzenia 1169/2011. Etykieta musi jednoznacznie wskazywać, że produkt jest „ziołomiodem” lub „produktem pszczelim”, a nie miodem. W miejscu sprzedaży bezpośredniej (np. na targu) producent powinien być gotowy do udzielenia tej informacji ustnie.

Czy przy sprzedaży wysyłkowej obowiązują inne przepisy?

Sprzedaż internetowa podlega dodatkowym wymaganiom wynikającym z rozporządzenia 1169/2011 art. 14 – wszystkie obowiązkowe informacje muszą być dostępne na stronie internetowej przed finalizacją zamówienia, a nie tylko na etykiecie. Opakowanie wysyłkowe musi zabezpieczać produkt przed uszkodzeniem i nie może kontaktować się bezpośrednio z ziołomiodem, jeśli nie jest wykonane z materiałów dopuszczonych do kontaktu z żywnością.

Czy nowe przepisy o miodzie z 2024 roku dotyczą też ziołomiodów?

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 kwietnia 2024 r. nakłada obowiązek podawania na opakowaniach kraju lub krajów pochodzenia surowca – dotyczy ono formalnie miodów pszczelich. Ziołomiód nie jest miodem w rozumieniu tych przepisów, jednak w duchu transparentności i dobrych praktyk producenci ziołomiodów powinni informować o miejscu pochodzenia pasieki oraz o źródle surowców roślinnych użytych do produkcji pożywki.