Polski rynek matek pszczelich jest znacznie bardziej rozwinięty, niż myśli przeciętny pszczelarz – oficjalny rejestr Krajowego Centrum Hodowców Zwierząt (KCHZ) na sezon 2024/25 obejmuje ponad 70 linii hodowlanych i kilkadziesiąt pasiek rekomendowanych z całej Polski. Za każdą z nich stoi wieloletnia praca selekcyjna, udokumentowane rodowody i wyniki oceny terenowej. W tym artykule prezentujemy najważniejszych polskich hodowców – z podziałem na rasy i typy hodowli – wskazując zarówno pasieki realizujące programy ochrony zasobów genetycznych KCHZ, jak i niezależnych hodowców Buckfasta o europejskiej renomie.

Jak powstaje lista rekomendowanych hodowców KCHZ?

Krajowe Centrum Hodowców Zwierząt jest instytucją podległą Ministerstwu Rolnictwa i Rozwoju Wsi, odpowiedzialną za nadzór merytoryczny nad programami hodowlanymi zwierząt gospodarskich – w tym pszczół. Corocznie KCHZ publikuje wykaz certyfikowanych hodowców matek pszczelich, rekomendowanych do zakupu przez pszczelarzy korzystających z unijnych dopłat w ramach Planu Strategicznego WPR.

Na liście KCHZ na sezon 2024/25 wyróżnione są dwie kategorie pasiek: pasieki, dla których otwarto rejestry linii hodowlanych (uproszczona forma dokumentacji, z potwierdzonym rodowodem po stronie matecznej), oraz pasieki, dla których otwarto księgi hodowlane (pełna dokumentacja genealogiczna, ocena stacjonarna i terenowa, możliwość wpisu do europejskich baz danych). Wpis do księgi jest trudniejszy do uzyskania – wymaga minimum 2-3 sezonów udokumentowanej oceny terenowej – i sygnalizuje wyższy standard wiarygodności hodowlanej.

Sądecki Bartnik – lider pszczoły kraińskiej

Gospodarstwo Pasieczne „Sądecki Bartnik” w Stróżach (gm. Grybów, Małopolska) to jedna z najbardziej rozpoznawalnych marek w polskim pszczelarstwie. Pasieka hodowlana prowadzona przez rodzinę Kasztelewiczów jest wiodącym stadem zachowawczym linii car Dobra – jednej z najcenniejszych polskich linii pszczoły kraińskiej – oraz jedynym w Polsce hodowcą linii Karpatka.

Linia car Dobra pochodzi z terenów Beskidu Wyspowego i Gorców, gdzie naturalna selekcja przez dziesięciolecia uformowała pszczołę doskonale przystosowaną do górskich warunków klimatycznych, długich zim i specyficznych pożytków beskidzkich – lipy, spadzi jodłowej i leśnych kwiatów. Sądecki Bartnik oferuje zarówno matki reprodukcyjne, jak i użytkowe linii car Dobra, unasienione na kontrolowanych stacjach kopulacyjnych z dokumentacją rodowodową spełniającą wymogi BeeBreed. Sieć stadów zachowawczych współpracujących z pasieką wiodącą obejmuje kilka pasiek z terenu Beskidów i Podhala, co zapewnia odpowiednią ilość materiału hodowlanego w programie.

Instytut Ogrodnictwa PIB Puławy – linia Marynka

Zakład Pszczelnictwa Instytutu Ogrodnictwa – PIB w Puławach to jedyna polska instytucja naukowa prowadząca własną pasiekę hodowlaną wpisaną do ksiąg KCHZ. Zakład utrzymuje linię kraińską Marynka – jedną z nielicznych polskich linii kraińskich selekcjonowanych zarówno pod kątem cech użytkowych, jak i odporności na choroby.

Pasieka naukowa w Puławach to jednocześnie placówka badawcza prowadząca ocenę wartości hodowlanej różnych linii i ras w standaryzowanych warunkach terenowych – co nadaje jej unikatową pozycję w polskim systemie hodowlanym. Kontakt z zakładem przez tel. 81/888-21-94, a matki dostępne są na zamówienie w ograniczonej liczbie – priorytet mają uczestnicy programów hodowlanych współpracujący z instytutem.

Mazowieckie Centrum Hodowli i Rozrodu Zwierząt – linia Asta i AMM

MCHIRZ Sp. z o.o. w Łowiczu prowadzi dwie pasieki zarodowe kluczowe dla zachowania polskich ras rodzimych. Pasieka Zarodowa w Kocierzowych (gmina Gomunice, woj. łódzkie) jest wiodącym stadem zachowawczym linii M Asta – jednej z czterech chronionych linii pszczoły środkowoeuropejskiej (Apis mellifera mellifera), a dodatkowo prowadzi linie kraińskie R, S i Niw.

Pasieka Zarodowa w Brześciu (woj. świętokrzyskie, k. Pińczowa) hoduje linie kraińskie Ab i Tb oraz linię kaukaską Pb – materiał unikalny w skali kraju, szczególnie cenny dla hodowców zainteresowanych pszczołą kaukaską. Obie pasieki MCHIRZ oferują matki reprodukcyjne z pełną dokumentacją rodowodową, dostępne w ograniczonych ilościach przez Polskie Stowarzyszenie Hodowców Matek Pszczelich.

Pasieka Zarodowa „Dobrzanka” – linia Kampinoska

Stado zachowawcze wiodące linii M Kampinoska – jednej z najrzadszych i najbardziej zagrożonych linii polskiej pszczoły środkowoeuropejskiej – prowadzi Łucja Skonieczna z Pruszkowa, zarejestrowana w KCHZ jako właściciel zarówno stada zachowawczego pszczoły kampinoskiej, jak i hodowca linii kraińskiej SAWA.

Linia M Kampinoska jest objęta szczególną ochroną ze względu na krytyczny stan populacji naturalnej na historycznym terenie Kampinoskiego Parku Narodowego – gdzie oryginalna pszczoła kampinowska została praktycznie wyparta przez obcą genetykę. Stado zachowawcze wiodące jest jedynym miejscem w Polsce, gdzie linia ta jest aktywnie utrzymywana i rozmnażana w ramach formalnego programu ochrony zasobów genetycznych.

Hodowcy linii Augustowska i Północna

Stada zachowawcze wiodące linii M Augustowska i M Północna – dwóch spośród czterech chronionych linii pszczoły środkowoeuropejskiej – prowadzi Jakub Słomiński z Wojsław (gmina Grabowo, woj. podlaskie). Jest to jeden z nielicznych hodowców w Polsce pracujących z genetyką AMM w obu tych liniach jednocześnie, w naturalnym środowisku z dostępem do kompleksów leśnych Podlasia.

Linia M Augustowska to najdłużej dokumentowana polska linia AMM – jej hodowla na terenie Puszczy Augustowskiej datuje się od lat 70. XX wieku. Jest ceniona szczególnie za doskonałą zimotrwałość, niskie zapotrzebowanie pokarmowe zimą i dobré przystosowanie do klimatu Podlasia i Mazur – ale kupujących powinien przygotować się na charakterystykę rasową pszczoły środkowoeuropejskiej: temperament nieco bardziej defensywny niż u kraińki, wymagający doświadczenia pszczelarza.

Pasieka Hodowlana Grzegorz Pawluk – Buckfast

Pasieka Pawluk (pawluk.net.pl) z miejscowości GRP (Polska) to jeden z najlepiej udokumentowanych i najbardziej transparentnych hodowców pszczół Buckfast w Polsce. Pasieka prowadzi rozległą kolekcję linii Buckfasta opartych na kilkunastu podgatunkach – w tym unikatowych liniach Monticola/Elgon, Primorska, Cordovan VSH, Harbo VSH i wielu innych rzadkich w Polsce materiałach genetycznych.

Szczególnie wyróżniającą cechą Pasieki Pawluk jest wzorcowo prowadzona i publicznie dostępna dokumentacja rodowodowa – pełne tabelaryczne pedigree wszystkich matek ze stadem zazimowanym, z numerami BeeBreed, skrótami metod unasieniania i linkami do rodowodów w systemie unamur.be, aktualizowane co roku po zakończeniu sezonu. Pasieka oferuje matki unasieniane na renomowanych europejskich trutowiskach – Lautenthal (lthl), Leyhorn (leyh), Kothen (kote) i innych – co zapewnia wysoką jakość strony ojcowskiej przy każdej dostępnej linii.

Pasieka Zarodowa Wojciech Pelczar – linia AGA

Pasieka Zarodowa Wojciech Pelczar w Straszydle (k. Krosna, woj. podkarpackie) prowadzi własne linie AGA® 3 i AGA® 12 – kraińskie linie hodowlane zarejestrowane zarówno w rejestrze, jak i księdze KCHZ. To jedna z najbardziej uznanych polskich pasiek kraińskich – z wieloletnią historią uczestnictwa w programach hodowlanych i szerokim zasięgiem dystrybucji matek w Polsce i za granicą.

Linia AGA jest ceniona za wysoką miodność, łagodność i dobrą zimowlę w warunkach podkarpackich. Pasieka uczestniczy w wymianie materiału hodowlanego z hodowcami z Czech, Słowacji i Austrii – co zapewnia ciągłe odświeżanie puli genetycznej i utrzymywanie niskiego poziomu inbreedingu w linii.

Pasieka Hodowlana Centrum Pszczelarskie Maria Wilde – linia Kortówka

Centrum Pszczelarskie Pasieka Hodowlana Maria Wilde w Olsztynie to kolejna renomowana pasieka z linią kraińską wpisaną do ksiąg KCHZ – linia Kortówka, hodowana w Olsztynie od kilkudziesięciu lat. Pasieka funkcjonuje przy Centrum Pszczelarskim oferującym szeroką gamę produktów pszczelich i szkoleń – dzięki czemu jest dobrze znana pszczelarzom z Warmii i Mazur.

Linia Kortówka jest przystosowana do zimnych, wilgotnych zim północno-wschodniej Polski – co czyni ją interesującym wyborem dla pszczelarzy z regionów o ekstremalnych warunkach zimowych, gdzie standardowe linie kraińskie z Małopolski mogą radzić sobie gorzej.

Pasieka Hodowlana Krzysztof Loc – linie Nieska, Alpejka, Jugo, Woźnica

Pasieka Hodowlana Krzysztof Loc w Teodorowie (k. Siedlec, woj. mazowieckie) to wyjątkowe w skali Polski miejsce – hoduje jednocześnie trzy linie kraińskie (Nieska, Alpejka, Jugo) i linię kaukaską Woźnica, wszystkie wpisane do ksiąg KCHZ. Jest to jeden z niewielu polskich hodowców utrzymujących aktywną hodowlę pszczoły kaukaskiej (Apis mellifera caucasica) na poziomie pełnej dokumentacji hodowlanej.

Pszczoła kaukaska to rasa rzadko spotykana w Polsce poza wąskim kręgiem entuzjastów – charakteryzuje się wyjątkowo długim języczkiem (co daje jej dostęp do kwiatów niedostępnych dla innych ras), wysoką miodnością z koniczyny czerwonej i łagodnym temperamentem, ale wymaga doświadczonego pszczelarza ze względu na specyficzne zachowanie i intensywne zaklejanie propolisem.

Pasieka Smoleń – linia Dobra w Małopolsce

Pasieka Smoleń to wielokrotnie rekomendowany przez pszczelarzy hodowca matek pszczoły kraińskiej linii Dobra z terenu Beskidów – wpisany do sieci stadów zachowawczych współpracujących z pasieką wiodącą Sądeckiego Bartnika. Pasieka wyróżnia się szczególną starannością w zakresie znakowania matek, inseminacji i badań zdrowotnych rodzin hodowlanych – w tym testów na nosemozę.

Matki ze stadów współpracujących linii car Dobra są dobrą alternatywą dla pasiek, które mają trudności z zamówieniem bezpośrednio w pasiece wiodącej – cena i jakość są zbliżone, a dostępność często wyższa w sezonie wiosenno-letnim.

Śląski Związek Pszczelarzy – linia Karolinka

Warto wspomnieć o linii Karolinka – jednej z najpopularniejszych polskich linii kraińskich, hodowanej przez zrzeszonych hodowców Śląskiego Związku Pszczelarzy i wpisanej do rejestru KCHZ. Linia hodowana jest przez kilkanaście współpracujących pasiek ze Śląska, Małopolski i Podkarpacia, a jej dostępność w sezonie jest jedną z najwyższych w Polsce – co czyni ją popularnym wyborem dla pszczelarzy z południa kraju.

Karolinka jest ceniona za wybitną łagodność, wyjątkową czystość rasową (pszczoła kraińska typu alpejskiego) i dobre wyniki miodowe w warunkach śląskich pożytków – akacji, rzepaku i lipy. Matki dostępne u kilkunastu hodowców z różnych miejscowości Śląska, Małopolski i Podkarpacia – przez Akademię Pszczelarza i lokalne związki pszczelarzy.

Gdzie szukać aktualnych list hodowców?

Oficjalne i aktualizowane co roku listy rekomendowanych hodowców matek pszczelich dostępne są w kilku miejscach:

• ZPZP.pl (Związek Pszczelarzy Polskich) – corocznie publikuje pełny wykaz KCHZ z adresami i telefonami wszystkich hodowców
• Akademia Pszczelarza (akademia-pszczelarza.pl) – baza hodowców matek z wyszukiwarką regionalną i liniową
• Pasieka24.pl – corocznie publikuje artykuł z wykazem pasiek hodowlanych i oferowanych linii
• Regionalne związki pszczelarzy – często prowadzą własne listy lokalnych hodowców rekomendowanych przez zarząd związku

FAQ

Czy lista KCHZ jest dostępna wyłącznie dla pszczelarzy korzystających z dopłat?

Nie – lista rekomendowanych hodowców KCHZ jest dokumentem publicznym dostępnym dla każdego pszczelarza, niezależnie od tego, czy ubiega się o dopłaty ARiMR. Dopłaty do matek są odrębnym programem skierowanym do pszczelarzy spełniających wymogi ARiMR – ale każdy może zakupić matki od hodowców z listy KCHZ i korzystać z gwarancji ich udokumentowanego rodowodu.

Czy liczba linii w pasiece hodowlanej świadczy o jej jakości?

Nie zawsze – duża liczba linii może świadczyć o szerokich ambicjach kolekcjonerskich, ale nie zawsze o głębokości selekcji. Pasieka skoncentrowana na jednej lub dwóch liniach, intensywnie selekcjonowanych przez kilkanaście sezonów, może mieć wyższy rzeczywisty postęp hodowlany niż pasieka posiadająca kilkadziesiąt linii „w kolekcji”, z których każda jest reprezentowana przez 2-3 rodziny. Przy wyborze hodowcy warto pytać o wyniki oceny terenowej konkretnej linii – nie o szerokość oferty.

Skąd mogę kupić matki pszczoły kaukaskiej w Polsce?

Pszczoła kaukaska jest w Polsce rzadka – główni certyfikowani hodowcy rejestrujący linie kaukaskie w KCHZ to Pasieka Hodowlana Krzysztof Loc w Teodorowie (linia Woźnica), Pasieka Mellifera Maria Gembala w Siedlcach (linia WG) i Lubelski ODR Końskowola (linia M). Poza tym kontakt z Mazowieckim Centrum Hodowli i Rozrodu Zwierząt (MCHIRZ) w Brześciu może zaowocować dostępem do linii kaukaskiej Pb prowadzonej przez tę instytucję.

Jak zweryfikować, czy hodowca jest aktualnie wpisany do rejestru KCHZ?

Najaktualniejszą metodą jest pobranie wykazu KCHZ z bieżącego sezonu ze strony zpzp.pl lub bezpośrednie zapytanie w KCHZ (tel. 22/861-98-01). Lista publikowana jest zazwyczaj jesienią/zimą na nowy sezon. Warto też poprosić hodowcę o udostępnienie pisemnego potwierdzenia uczestnictwa w programie – rzetelny hodowca chętnie to udostępni.

Czy kupując matki od hodowcy spoza listy KCHZ, tracę prawo do dopłaty?

Tak – refundacja kosztów zakupu matek przez ARiMR dotyczy wyłącznie matek kupionych od hodowców wpisanych na aktualną listę KCHZ. Matki kupione od hodowcy niezarejestrowanego w KCHZ, nawet jeśli faktycznie są doskonałej jakości, nie kwalifikują się do refundacji. Wyjątkiem są matki importowane z zagranicy – tu obowiązuje osobna ścieżka wnioskowania, uwzględniająca certyfikaty zagranicznych jednostek hodowlanych.